dem: 10.02.2018 10:45 xwendin: 356

Zimanê “Jedek”ê û Taybetmendiyên Xweser yên Zimanê Jedekê

Zimanzanên Swedî li Malezyayê vedîtina zimaneke nû pêk anîn. Navê zimanê nû Jedek e û bi tenê 280 kes bi zimanê Jedekê diaxivin ku ji xwe re civak û pergaleke wekhev û aştîxwaz avakirine.

Li darê dinê, li hejmara zimanên axaftinê, zimaneke din zêde bû. Lêkolînerên ji zanîngeha Lund a li Swedê, li daristanên li bakurê nîvgrava Malakkayê vedîtina zimaneke xweser pêk anîn. Hejmara endamên koma li nîvgrava Malakkayê ji 280 kesî pêk dihêt.

Antropolog demek berê vedîtina gundê li nîvgrava Malakkayê pêk anibûn, lêbelê dikirin-nedikirin nedikaribûn ji zimanê endamên koma li nîvgravê fahm bikin, û pê re pêwendiyê dahînin. Lê bi xebata zimanzanên Swedî zimanê wê komê jî eşkere bû. Lêkolînerên Swedî bi xebata xwe vedîtin ku kesên li nîvgrava Malakkayê ne, bi zimaneke ku varyanteke zimanê Aslî ye, diaxivin. Aslî komeke zimanên li başûr-rojhilatê Asyayê ye û beşek ji zimanên Awistroasyayê ye. Navê zimanê nû jî Jedek e.

Zimannasên Swedî bêyî ku bixwazin, vedîtina zimanê nû pêk dihînin. Lêkolînerên Swedî li gundên, li der û dora Malakkayê ji bo xebata xwe ya li ser zimanê Jahai, dixebitîn. Jahai jî varyanteke din ya zimanê Aslî ye. Ji gundên li nîvgrava Malakkayê, zimanê şêniyên gundeke mezin, ji zimanê şêniyên gundên din cuda û nenas bûye. Lêkolîner Joanne Yager wiha dibêje; “Dema diaxivîn, peyv û kelîmeyên nenas û rêzimaneke ku di varyanta Jahai de nedihat dîtin, bikar dianîn. Hinek peyvên ji zimanê Jedekê dişibin peyvên ji varyantên din ên zimanê Asliyê ku li cihên cihêreng yên li Malakkayê bûn.”

Zimanzan diyar dikin ku şêniyên gund ên bi zimanê Jedekê diaxivin, ji milletên rojavayî zêdetir qedr û qîmeta mafê jin û mêran dizanin û jiyaneke hevbeş ku li ser bingeha wekheviyê ava bûye, dijîn. Li hev û din zulm û zorî nakin, ji hişkiyê dûr in, ji dil û bi zanayî zarokên xwe fêr dikin ku xwe bi hev û din re qiyas nekin û haya şêniyên gund ji qanûn û dadgehan nîne. Haya her şêniyeke gund bi qasî şêniyên din ji karên li gund dihêne kirin, heye û her kes xwediyê wê hunerê ye ku bi serê xwe, li gund bijî. Di zimanê Jedekê de peyv û gotinên meslekekê an jî qanûnekê diyar bikin, tune ne. Dîsa kelîmeyên ku deynkirin, dizîkirin, kirrîn û firotinê diyar bikin, di zimanê Jedekê de tune ye. Lêbelê zimanê Jedekê xwediyê xezîneyeke dewlemend û berfireh ya berdêlkirinê û parvekirinê ye.

Lêkolîner Niclas Burenhult wiha dibeje; “Li darê dinê, şêwe û rêyên cihereng yên vejiyînê heye. Em pirr caran pesnê civaka me rojavayiyan ya li bajarên mezin û sixlet didin û weke civaka hevdem destnîşan dikin. Lê divê em tim bixebitin û pirr jî fêr bibin, û em dikarin ji vê gundikê piçûk, ji zimanê Jedekê ku ne zimaneke nivîsandin û xwendinê ye lê xezîneyeke dewlemend û çandî ye, pirr tiştên nû fêr bibin.”

Hejmara zimanên li darê dinê ku pê dihêt axaftin û nivîsandin, kêmzêde 6.000 e. Ji sedî-heyştê ji şêniyên gerdûnê bi zimaneke pirr dihêt zanîn û axaftin, diaxive. Ji sedî-bîstê bermayî jî ji 3.600 zimanên kêm dihêne zanîn û axaftin, diaxive. Lêkolîner diyar dikin ku ji sedî-pênce ji zimanên li darê dinê, dê 100 sal şûnde zimanên mirî bibin.

Çavkanî: VRT Nieuws

Tevlîker

Metîn Eser
Metîn Eser

"Metîn Eser, li gundekî bi navê "Ûzev"ê ya bi navçeya Depê û bajarê Xarpêtê re girêdayî ye, Xwedê daye. Li gundê xwe destpê dibistanê dike, dema 6 salî ye bavê wî li gund muxtar bûye, lêbelê bavê wî weke pirraniya Kurdên derveyî welêt, ji ber zilm û zextên dewletê bêgav dimîne &uc..Berfirehî

Nivîsên Dawî

Jinên Ducanî û Toksîkoza Ducanîtiyê
Zanistî

Jinên Ducanî û Toksîkoza Du..

07.03.2018 19:43    Metîn Eser

Lêkolînerên ji Zanîngeha Hasselt û Nexweşxaneya Oost-Limburgê piştî xebatên ku ji 12 salan zêdetir berdewam kiriye, biser ketin ku çalakiyên mekanîzmaya a dibe sedema toksîkoza(bijehrî bûn) ducanîtiyê, vebînin. Damar&ecir..

Bixwîne
      286
Paleontologên Cihêreng Vedîtina Fosîla Çûçikeke 127 Salî Pêk Anîn
Zanistî

Paleontologên Cihêreng Vedî..

06.03.2018 19:06    Metîn Eser

Lêkolînerên navneteweyî vedîtina fosîla çûçikeke pirr piçûk pêk anîn. Çûçika piçûk 127 mîlyon sal berê li tenişta îzdeharan li ser rûyê erdê jiya bûye. Heya a niha vedî..

Bixwîne
      263
Di Dîrokê De Deh (10) Îcadên Mezin
Zanistî

Di Dîrokê De Deh (10) Îcadê..

05.03.2018 19:51    Metîn Eser

Di dîrokê de 10 îcadên ku li ser rûyê erdê veguhirandineke daye destpê kirin.   10. Thomas Edison - vîdeocamera û ampûl.   Thomas Edison di roja 11ê reshemiyê (shibatê) ya sala 1847an de li Milan-Ohioyê Xwedê day..

Bixwîne
      341