dem: 11.10.2017 02:15 xwendin: 24

Felsefeya Zanayiyê ya Rene Descartes

Felsefeya Zanayiyê ya Rene Descartes

     Descartes (1596-1650) navekî girîng ya ramana nûjen e û teoriya wî ya zanayiyê, ya ku wî pêşkêş kiriye û dilêrîna wî ya matafizîkê, ne tenê di dewra xwe de; piştî mirina wî jî gelekî hatiye nîqaşkirin. Em pê dizanin ku wî gumanê wekî rêbazekî bikar aniye. Guman/şik ji bo Descartesî bi tenê rêbazek bû û bi vê rêyê Descartes dixwest ku xwe bigihîne bingehekê misoger û xupxuya, ya ku êdî ti kes nikaribe jê gumanê bike.

Taybetmendiyên Felsefeya Zanayiyê ya Descartes

1- Descartes beyî ku dest bi hilberandina zanayiyan bike, hêmanên (prensîpên) rêbaza ku dê wî bigihêjîne wan zanayiyan destnîşan dike. Li gorî bîr û bawerîya wî: tu zanayî heke wekî ku di matematîk û geometriyê de, bi awayekî eşkere (zelal) ne hatibin destnîşankirin, dê neyête pejirandin û di destpêkê de, bi awayekî deduksiyonî (ji hêmaneke giştî, ber bi tekanê ve) divê pêşniyara tevayî were pêşkêşkirin û piştra jî bi rêya dahûranê (analîzê), divê ji bo rewşên tekane (yekhejmar) zanayî werin hilberandin û divê yên tevlîhev jî, werin hêsankirin. Piştra ew zanayiyên ku ji bo rewşên tekane têne hilberandin, bi rêbaza enduksîyonê divê careke din werin qontrolkirin û rastandin.

2- Descartesî pirsa <Heqîqet çi ye?> pirsiye û xwestiye ku heqîqet jî wekî ku di matematîk û geometriyê de jî heye û hêsan e, ji ronahiya aqil derbikeve holê. Lê Descartesî di wê derdê de ye ku bingehekê peyda bike û hemû zanayiyan jî, li ser vê bingehê ava bike.

Descartesî dibêje ku ev bingeh bi saya <Rêbaza Şikber> bi pêşniyara <Difikirim, nexwe ez he me- Cogito ergo sum> re derketiye holê. Encax bi tenê hebûnatî, têra misogeri û zelaliya zanayiyê nake. Lewra mirovî dema ku difikire, ev yek tê wê wateyê ku hê jî bandora wî cinî ku Descartesî qala wî dikir deye û bandor berdewam e. Nexwe divabû ku Descartes di nav ramanên xwe de tiştekî wiha bidîtana ku bi awayekî eşkere ev yek ji dereka din bihata. Ev yek jî, ramana Xwedê ye. Ramana Xwedê ya teqûz, jiber ku ne hilbereka ramanên wî ye, ev yek tê wê wateyê ku pêzanîna Xwedê, bi tenê jiber Xwedê ye. Heger ramana Xwedê li cem mirovî bi tenê xeyalek bûya, wê demê jiber ku mirov zîndiyek dawîndar e; dê ramana Xwedê jî ramanek dawîndar bûya. Ev yek jî, rewşeke nakok e.

Ê baş e Descartes çima wisa xwe bi ramana Xwedê ve girê dide?

Lewra heke Descartesî bikaribe bipeyîtîne ku mirov dikare li Xwedê bifikire, wê demê dê di nav sînorên <Difikirim, nexwe ez he me.> de nemîne û wê demê ji bilî xwe, dê bikaribe bi nesneyên din jî bizanibe. Ango, dê bikaribe derbasî cîhana nesneyan jî bibe.

3- Bi fikra Xwedê, Descartesî xwe ji wê rewşa neyînî ya ku şikê (gumanê) rê didayê, rizgar dike. Heke bi tenê bigota <Difikirim, nexwe ez he me.> dê nikaribûya ji şikê xwe rizgar bikira û derbasî cîhana nesneyan bibe, derheqê wan de zanayiyan bidest bixe.

4- Wekî gotina dawî: em dikarin bibêjin Descartesî wiha bawer kiriye ku mirov ji zayîna xwe ve xwediyê behreya (qabilîyeta) zanînê ne.

Ali Gurdilî

[email protected] 

11.10.2017

Çavkanî: Destpêka Felsefeyê - Ali Gurdilî 

Pêveker: rene descartes

Tevlîker

Ali  Gurdilî
Ali Gurdilî

Ali Gurdilî, civaknasekî kurd e. Di sala 1966 an de li bajarê Sêrtê, li navçeya Gurdilan/Misircê hatiye dinyayê. Piştî ku di sala 1980 an bi hemû malbata xwe re koçê bajarê Îzmîrê dibe, dikeve Zaningeha Ege, beşa civaknasiyê û piştî çend salan zaningehê diqedîne. Nêzîkî pazdeh sal in hewl dide da ku di hindek warên zanistî û fe..Berfirehî

Nivîsên Dawî

Metoda Nû ya Tespîtkirina Nexweşiya Kula Heftpençeyê
Zanistî

Metoda Nû ya Tespîtkirina N..

18.11.2017 16:57    Metîn Eser

Lêkolînerê kula heftpençeyê yê pirr bi nav û deng Bob Pinedo derbarê xebatên xwe yên li ser nexweşiya kula heftpençeyê agahiyeke girîng ragihandiye. Bob Pinedo wiha dibêje; “Di çend salên li pêşiya me de dê testek..

Bixwîne
      45
Xebatên Li Ser Atlasa Mirovokî(Robot)
Zanistî

Xebatên Li Ser Atlasa Mirov..

18.11.2017 13:36    Metîn Eser

Robota dişibe mirov, roboteke ewqas baş û jêhatiye ku meriv jê ditirse. Robota mirovokî êdî dikare teqleyên paşpêkî jî biavêje. Xebatkarên Boston Dynamicsê ku berê beşek ji robotên Googleyê bû, xebatên xwe berdewam diki..

Bixwîne
      38
Bandora Xwedîkirina Kûçikê ya Li Ser Tenduristiya Mirov
Zanistî

Bandora Xwedîkirina Kûçikê ..

17.11.2017 23:08    Metîn Eser

Lêkolînên berê yên li ser kûtî/kûçikan diyar kiribû ku tenduristiya kesên di mala xwe de kûçik xwedî dikin, ji tenduristiya kesên kûçik xwedî nakin, baştir bûye, bi taybetî kesên bi tenê ser&ecir..

Bixwîne
      84